فرهنگ سیاسی در ایران معاصر
مقدمهی کتاب
فرهنگ سیاسی دربرگیرندهي نگرشها، باورها، احساسات و ارزشهای جامعه در ارتباط با نظام سیاسی و مسائل سیاسی است (کاواناگ[1]، 1972: 9-19). لوسین پای[2] فرهنگ سیاسی را «حاصل جمع ارزشها، عقاید و معارف بنیادینی که به فرآیندهای سیاسی شکل و ساختار میدهند» دانسته است (پای، ۱۳۸۳: 1004). روزنبام فرهنگ سیاسی را مجموعهای از جهتگیری ذهنی نسبت به مسائل سیاسی میداند (روزنباوم[3]، 1975: 143-9). مفهوم فرهنگ سیاسی در قرن بیستم سه مرحله را از سر گذرانده است: دورهی اول را میتوان دورهي رواج پژوهشهای مبتنی بر خصیصه یا شخصیت ملی[4] نامید. دورهی دوم دورهای بود که در آن اصطلاح فرهنگ سیاسی در ادبیات آکادمیک پذیرفته شد و به نوعی با کار آلموند و وربا در دههی ۱۹۵۰ آغاز شد و اوج گرفت. این دوره تا سالهای آغازین دههی ۷۰ ادامه یافت. در طول دههي ۷۰ توجه به مفهوم فرهنگ سیاسی و مطالعات مبتنی بر آن در جهان رو به افول رفت. اما از دههی ۱۹۸۰ به بعد فرهنگ سیاسی مجدداً احیا شد و مطالعه و پژوهش دربارهی آن دوباره رونق گرفت (گلمحمدی، ۱۳۹۴؛ ویاردا[5]، 2014).
نخستین رهیافتی که میتوان نشانههایی از مطالعه بر روی مفهومی مشابه با فرهنگ سیاسی را در آن جست، پارادایم خصیصهی ملی است. محققین این پارادایم بر آن بودند که هر ملت صاحب یک شخصیت فرهنگی و سیاسی ویژه است که حیات سیاسی و اجتماعی آن را در سطوح مختلف تعیین میکند. ریشههای این نگرش را باید در مکتب داروینیسم اجتماعی و جنبش بهسازی نژادی[6] جست (ویاردا، 2014: 45-50). اما توسعهی عینی چنین رهیافتی به تلفیق روانشناسی و علم سیاست در اوایل قرن بیستم بازمیگردد. به بیان دیگر رهیافت خصیصهی ملی در چارچوب مکتب فرهنگ و شخصیت شکل گرفت و خود این مکتب هم محصول نخستین تلاشها برای تلفیق سیاست و روانشناسی یا تأسیس روانشناسی سیاسی بود. اندیشمندانی همچون هارولد لاسول، روث بندیکت، مارگرت مید و اریک فروم از نمایندگان اصلی این مکتب به شمار میآمدند (گلمحمدی، 1394: 81-2). این رهیافت بر چند پیشفرض اصلی استوار بود. نخست اینکه میان ویژگیهای فردی روانشناختی و ویژگیهای یک جامعه نوعی پیوند وجود دارد که میتوان آن را کشف کرد. دوم اینکه در هر جامعه خصایصی وجود دارند که وجه مشترک اکثر افراد آن جامعهاند و سوم اینکه رفتارهای سیاسی و تحولات سیاسی یک جامعه تابع همان خصیصهی ملی است و برای درک آن باید خصیصهی ملی هر جامعه را شناسایی و درک کرد (رنشن و داکیت[7]، 2000: 89). هرچند در طول دههی 1940 سنجش خصیصهی ملی موضوع پژوهشهای گوناگونی قرار گرفت، دستاوردهای این گونه پژوهشها چندان رضایتبخش و قانعکننده از آب درنیامدند. این دست پژوهشها به شکلگیری مجموعهای از گونهشناسی خام فرهنگهای ملی انجامیدند که به گسترش تقدیرباوری موروثی دامن میزدند. ناکامیهای پارادایم خصیصهی ملی پژوهشگران را بر آن داشت که سنجش ویژگیهای سیاسیِ فرهنگ در هر جامعه مستلزم مطالعهی تجربی روشمند مبتنی بر رفتارگرایی است (گلمحمدی، 1394: 85).
دومین مرحله از تاریخچهی سنجش فرهنگ سیاسی تقریباً از نیمههای دههی ۵۰ سدهی بیستم آغاز میشود و تا اوایل دههی ۷۰ به طول میانجامد که با شکلگیری و غلبهی پارداریم فرهنگ مدنی[8] در علوم اجتماعی و سیاسی مقارن است. ویاردا انتشار «فرهنگ مدنی» را که حاصل پژوهش آلموند و وربا در سال ۱۹۵۶ بود، «انقلابی در پژوهش پیمایشی» دانسته است (ویاردا، 2014: 65). با گذشت مدتزمانی اندک از انتشار کتاب فرهنگ مدنی، پژوهشگران بسیاری با الهام از روش و نگرش این اثر، به سنجش فرهنگ سیاسی در زمینههای اجتماعی مختلف ملی و بینالمللی پرداختند. الکس اینکلز و دیوید اسمیت[9] (1974) به مطالعهی تجربی فرهنگ سیاسی در شش کشور مختلف پرداختند و نتایج مطالعات خود را در کتابی با عنوان مدرن شدن منتشر کردند[10]. رونالد اینگلهارت[11] (1977) با بررسی ارزشها و نگرشهای جوامع مختلف جهان به این نتیجه رسید که ارزشهای مردم جهان به یک انقلاب خاموش دچار شده است[12]. مطالعات مککلهلند[13](1969) و کار مشترک پای و وربا[14] (1965) را هم میتوانیم مصادیق الگوبرداری از کار آلموند و وربا بدانیم.
در دههی هفتاد میلادی مطالعات مربوط به فرهنگ سیاسی در جهان به افول گرایید. این افول تا حدی به خاطر غلبهی پارادایمهای اقتصادمحور به جای رهیافتهای فرهنگمحور در علوم انسانی و اجتماعی بود. این رکود در سنجش فرهنگ سیاسی تا اوایل دههی 80 میلادی ادامه یافت (گلمحمدی، 1394: 96-8؛ ویاردا، 2014: 106). تحولات پارادایمی در علوم انسانی و اجتماعی سبب شد از اوایل دههی 1980 میلادی علاقه به مطالعات مربوط به فرهنگ سیاسی مجدداً احیا شود. تحولات سیاسی این دوران نیز نقش قابل توجهی بر رونق دوبارهی پژوهش دربارهی فرهنگ سیاسی بود: جنبشهای دموکراسیخواهی، احیای ناسیونالیسم و جنبشهای هویتمحور، برخی جنبشهای بنیادگرایانه و فروپاشی نظامهای کمونیستی همه از نقش پراهمیت فرهنگ در تحولات سیاسی حکایت داشتند. احیای فرهنگ سیاسی در دوران ما با بازنگری و بازسازی در این مفهوم همراه بوده است. یکی از گامهای اصلی برای بازسازی مفهوم فرهنگ سیاسی را خود آلموند و وربا برداشتند. آنها تقریباً 25 سال پس از انتشار فرهنگ مدنی، مجموعه مقالاتی با عنوان بازاندیشی در فرهنگ مدنی منتشر کردند. این کتاب حاوی نکاتی انتقادی در باب کار پیشین این دو پژوهشگر دربارهی فرهنگ سیاسی است (گلمحمدی، 1394: 99-104).
در طول دهههای اخیر پژوهشهای بسیاری دربارهی فرهنگ سیاسی به صورت متقاطع و پیوسته و در سطوح ملی، منطقهای و بینالمللی به انجام رسیدهاند. برخی از شاخصهای فرهنگ سیاسی بخشی مهم از پیمایشهای وسیعتری را که با هدف سنجش ارزشها و نگرشها به انجام میرسند تشکیل میدهند. از جملهی این دست نگرشسنجیهای عمومی میتوان به پیمایش جهانی ارزشها[15]، برنامهی بینالمللی پیمایش اجتماعی[16] و سنجش جهانی نگرشها[17] اشاره کرد. پیمایشهای نام برده در سطح جهانی به انجام میرسند و در شمار معتبرترین، جامعترین و شناختهشدهترین پژوهشها در زمینهی سنجش ارزشها و نگرشها قرار دارند. شناسایی ارزشها و نگرشهای سیاسی از جمله اهداف اصلی این پژوهشهاست. دستهی دیگر از پژوهشها، مطالعاتی را در برمیگیرد که میکوشند فرهنگ سیاسی را در مقیاسی منطقهای مورد سنجش قرار دهند. باورهای مربوط به حکومت[18] یکی از این پژوهشهاست که به مطالعهی فرهنگ سیاسی اروپا میپردازد. این کتاب پنج جلدی گزارشی از یک مطالعهی تطبیقی گسترده و جامع در زمینهی نگرشهای سیاسی در اروپای غربی است که رویکرد شهروندان این جوامع را نسبت به مقولاتی همچون دولت مدرن، گسترهی حکومت و خدمات آن، قدرت فزایندهی نهادهای بینالمللی، دموکراسی و مشارکت مورد مطالعه قرار داده است (کاسه و نیوتن[19]، ۱۹۹۵). اینگلهارت و ولزل در «نوسازی، تغییر فرهنگی و دموکراسی» به مدت سه دهه به مطالعهی منشأ، روند تحول و پیامدهای ارزشهای انسانی پرداختند. به اعتقاد آنها، در شرایط مساوی، سطوح بالای توسعهی اقتصادی موجب میشود افراد در ارتباط با دیگران، تساهل و به آنها اعتماد بیشتری داشته باشند. آنها دو نوع فرهنگ یا نظام ارزشی مادیگرا و فرامادیگرا را از یکدیگر متمایز کردهاند. در فرهنگ مادیگرا، بر مؤلفههایی همچون مبارزه با تورم، گسترش رشد اقتصادی، حفظ ثبات اقتصادی، حفظ نظم، مبارزه با افزایش جرم و جنایت و حفظ و تقویت نیروهای نظامی، و در فرهنگ فرامادی گرا بر شاخصهایی مثل نقد بیشتر حکومت، آزادی بیان، گفتگو بر سر مکان کار، زیبایی شهرها و محیط زندگی، رشد ویژگیهای انسانی و جامعهی انسانی تأکید میشود. «ارزشهای رهاینده» یا «ارزشهای ابراز وجود» موضوع اصلی کار اینگلهارت و ولزل دربارهی فرهنگ سیاسی است. ارزشهای ابراز وجود یا رهاینده، مستعد ایجاد فرهنگ سیاسی دموکراتیک است (اینگلهارت و ولزل: ۱۳۸۹: ۲۵۰-۲۸۵). دانیل الازار[20]، در «فدرالیسم آمریکا: نمایی از ایالتها[21]» به بررسی فرهنگ سیاسی در ایالتهای مختلف آمریکا پرداخت. وی جهت گیری افراد به نظام سیاسی، چگونگی عملکرد دولت و مقامات حکومتی و ارزشهای مذهبی و قومی را در شکل گیری فرهنگ سیاسی مؤثر میداند. در گونه شناسی الازار، فرهنگ سیاسی به سه دستهی اصلی اخلاق گرایی، فردگرایی و سنت گرایی تقسیم شده است (الازار، 1966). برخی از محققین همچون شارکانسکی[22] (1969) نیز کوشیدند تقسیمبندی الازار از فرهنگ سیاسی آمریکایی را تکمیل و تصحیح کنند. پل زیگموند[23] (۱۹۹۸) در آمریکای لاتین، به بررسی فرهنگ سیاسی و تأثیر مسیحیت بر آن پرداخت. مطالعات او نشان داد مذهب، منبعی مهم برای جهتگیریهای ارزشی در این منطقه است و تأثیر تعیینکنندهای بر فرهنگ سیاسی و دموکراسی دارد. دیاموند [24] (۱۹۹۹) در کتابش «دموکراسی درحال توسعه: به سوی تحکیم» بیان کرد که دموکراسی باید بهعنوان پدیدهای تکاملی بررسی شود. به زعم وی، توسعه اقتصادی به واسطه تغییرات مؤثر در ساختار اجتماعی و فرهنگ سیاسی در تحقق دموکراسی مؤثر است. تنگ [25] (۲۰۰۳) در بررسی شکاف جنسیتی در فرهنگ سیاسی و مشارکت سیاسی در چین نشان داد که تفاوتهای جنسیتی، بر متغیرهایی مثل توجه به رسانهها، آگاهی سیاسی و مشارکت سیاسی تأثیر دارد. پاتنام[26] در «دموکراسی و سنتهای مدنی» این پرسش را مطرح میکند که چرا با وجود حاکم بودن ساختار قانونی مشابه بر مناطق شمال و جنوب ایتالیا، مناطق شمالی پیشرفتهترند و حاکمان پاسخگوتری دارند. پاتنام، موفقیت مناطق شمالی در مقایسه با جنوب این کشور را به وجود سنتهای مدنی نسبت میدهد که موجب مشارکت شهروندان در مسائل عمومی، پیروی از قوانین و نیز ایجاد شبکههای اجتماعی و سیاسی افقی شده است (پاتنام، 1380: 58). تسلر و آلتینگلو[27] (۱۹۹۷) فرهنگ سیاسی در ترکیه را بررسی و جهتگیریهای شهروندان به دموکراسی، نظامیگرایی و اسلام را اندازهگیری کردند و به مطالعهی رابطهی پایگاه شخصی و جهتگیریهای مذهبی با دموکراسی پرداختند. یافتهها نشان داد که جهتگیریهای سیاسی شهروندان ترکیه، از جنسیت، سن، پایگاه اجتماعی و منفعت شخصی تأثیر میپذیرد. تسلر (2011) فرهنگ سیاسی را شامل جنبههای شناختی و رفتاری شهروندان و مردم عادی میداند. به بیان او، جنبهی شناختی فرهنگ سیاسی، شامل دو متغیر «مدارای سیاسی» و «اعتقاد به برابری جنسیتی» میشود. جنبهی رفتاری فرهنگ سیاسی نیز شامل متغیرهای «مشارکت مدنی»، «اعتماد سیاسی»، «علایق سیاسی» و «دانش سیاسی» است. او متغیرهای شناختی را با عنوان «تکثرگرایی سیاسی» و متغیرهای رفتاری را با عنوان «درگیری عملی در سیاست» مقولهبندی میکند (تسلر[28]، 2011: 270).
مجموعه جستارهایی که میخوانید حاصل تأمل گروهی از پژوهندگان جامعهی ایران در حوزههای مختلف است که هر یک کوشیدهاند از زاویهی دید خود یکی از ابعاد فرهنگ سیاسی ایرانیان را در دوران معاصر برای خواننده آشکار کنند. سجاد صفار هرندی جایگاه و اهمیت اسلام را در سطوح مختلف فرهنگ سیاسی ایرانیان امروز تشریح کرده است. محمد رضایی در مقالهاش به پوپولیسم در ایران معاصر پرداخته است و با پیشنهاد سازه «آمادگی پوپولیستی جامعه» کوشیده است فهمی جامعتر از این مفهوم در جامعهی معاصر ایران ارایه کند. رضا صفری شالی الگوهای اعتراض سیاسی را در ایران دهههای اخیر (پیش از اعتراضات سال 1401) مطالعه کرده است. موضوع جستار محمد یزدانینسب و سالار کاشانی رویکرد نخبگان سیاسی ایران معاصر به مصالحهی سیاسی است. رضا تسلیمی طهرانی جایگاه مرگ را در اندیشه و عمل سیاسی ایرانیان کاویده است. در جستارهای آتنا کامل و روزبه آقاجری به ترتیب جنبش زنان و فرهنگ سیاسی گروههای چپ در ایران معاصر مطالعه شده است. در جستار وحید کشافینیا نقش و اهمیت سلبریتیها در فرهنگ سیاسی ایران مورد کاوش قرار گرفته است و جستار سالار کاشانی به تخیل سیاسی در ایران امروز و مقاومت ایرانیان در برابر آن اختصاص دارد.
مضمون این جستارها فاقد توالی و ارتباط از پیشاندیشیده است و هر جستار را باید در مقام متنی مستقل خواند که زاویهی دید منحصر به فرد خود را دارد. هدف تنها ترسیم تصویری از فرهنگ سیاسی ایران در ابعاد گوناگون آن بوده است؛ با روایتهای متکثر و نامنسجم، چنان که واقعیت فرهنگ سیاسی ایرانیان امروز است.
ایدهی اولیهي گردآوری این کتاب از محمد روزخوش بود. از او و همکارانش در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به خاطر فراهم آوردن این فرصت سپاسگزارم و از تکتک پژوهشگران و نویسندگانی که زحمت نگارش جستارها را کشیدند و در فرایند نسبتاً طولانی انتشار کتاب صبوری کردند متشکرم.
[1] Kavanagh
[2] Lucian Pye
[3] Rosenbaum
[4] national character
[5] wiarda
[6] The Eugenics Movement
[7] Renshon and Duckitt
[8] Civic Culture
[9] Inkeles and Smith
[10] Inkeles, A. & Smith, D.H. (1974). “Becoming Modern”, Cambridge: Harvard University Press
[11] Inglehart
[12] Inglehart, R. (1977). “The Silent Revolution”, Princeton: Princeton University Press.
[13] McClelland, D.C. and Winter, D.G. (1969). Motivating Economic Achievement. NY: Free Press.
[14] Pye, L. W and Verba, S. (1965) Political Culture and Political Development, Pronston: Princeton University Press
[15] World Value survey
[16] The International Social Survey Program
[17] Global Attitudes
[18] Beliefs in Government
[19] Kaase and Newton
[20] Daniel Elazar
[21] American Federalism: A View From the States
[22] Ira Sharkansky
[23] Paul Sigmund
[24] Diamond
[25] Tong, j
[26] Putnam
[27] Tessler, M. and Altinoglu, E.
[28] Tessler
