نوشته‌های سالار کاشانی

جستارها

اینترنت و ملی‌شدن احساس محرومیت نسبی در ایران

آبان ۲۳, ۱۴۰۵۲۱ دقیقه مطالعهسالار کاشانی

زندانی‌ای که محکوم است هر روز زندگی آزاد دیگرانی درست مثل خودش را ببیند بیشتر رنج می‌کشد یا زندانی‌ای که تصوری از دیگران و آزادی‌شان ندارد؟ آدمی که صد سال پیش در دهکده‌ای از فلات مرکزی ایران زاده شده، همان‌جا زندگی کرده و همان‌جا مرده است، خود را محروم‌تر احساس می‌کند یا نوجوانی که هم‌اکنون در همان موقعیت جغرافیایی دارد صفحه اینستاگرام خواننده‌ی کره‌ای مورد علاقه‌اش را بالا و پایین می‌کند؟

تفاوت‌ این حالت‌ها با دو مفهوم مهم جامعه‌شناختی پیوند دارد: «محرومیت» و «احساس محرومیت». زندانی ناآگاه از آزادی دیگران و روستازاده‌ی صدسال پیش را می‌توانیم با معیارهایی عینی و سنجش‌پذیر محروم بنامیم، اما زندانی محکوم به خیره شدن در آزادی دیگری و آن نوجوان خیره در رسانه‌های اجتماعی محرومیت بیشتری را احساس می‌کنند. چون درک محرومیت به مقایسه نیاز دارد و مقایسه نیازمند آشنایی با مرجعی برای قیاس است. همان‌طور که مارکس می‌گوید:

خانه‌ای ممکن است بزرگ یا کوچک باشد؛ اما تا زمانی که خانه‌های پیرامونش نیز به همان اندازه کوچک باشند، همه نیازهای اجتماعی یک محل سکونت را برآورده می‌کند. اما اگر در کنار این خانه کوچک قصری سر برآورد، آن خانه از یک خانه به کلبه‌ای محقر فروکاسته می‌شود. کوچکی خانه اکنون نشان می‌دهد که ساکن آن از منزلت اجتماعی ناچیزی برخوردار است یا اساساً منزلتی ندارد؛ و هرقدر هم که این خانه همراه با پیشرفت تمدن بزرگ‌تر شود، اگر قصر مجاور نیز به همان نسبت یا بیشتر رشد کند، ساکن آن همواره در چهار دیواری خود احساس تنگنا، نارضایتی و ناخشنودی بیشتری خواهد کرد (Marx, 1978).

 

نظریه احساس محرومیت نسبی

تئوری «احساس محرومیت نسبی» نظریه‌ای جاافتاده در جامعه‌شناسی و روان‌شناسی اجتماعی است که بر اهمیت مقایسه در تجربه‌ی حس محرومیت و پیامدهای سیاسی و اجتماعی آن تأکید می‌کند. ریشه‌های این مفهوم به یک یافته‌ی متناقض‌نما برمی‌گردد. در جریان جنگ جهانی دوم، استوفر و همکارانش در پژوهشی گسترده درباره‌ی روحیه‌ی سربازان ارتش آمریکا به نتیجه‌ای رسیدند که با منطق متعارف جور نبود: سربازان نیروی هوایی — که از نظر ترفیع و پیشرفت شغلی وضع بهتری نسبت به سایر یگان‌ها داشتند — از همتایان خود در پیاده‌نظام ناراضی‌تر بودند (Stouffer et al. ,1949). آنان وضعیت خود را نه با سایر یگان‌ها، بلکه با همقطارانی مقایسه می‌کردند که سریع‌تر ارتقا یافته بودند. بنابراین، ملاک رضایت نه وضعیت عینی، بلکه فاصله ادراک‌شده میان خود و دیگران بود.

رانسیمن[1] (1966) این مشاهده را به یک نظریه منسجم تبدیل کرد. او نشان داد که احساس محرومیت می‌تواند دو منشأ متفاوت داشته باشد. در «محرومیت نسبی فردی»[2]، فرد وضعیت خود را با افراد مشابه مقایسه می‌کند؛ اما در «محرومیت نسبی گروهی»[3]، موضوع مقایسه دیگر فرد نیست، بلکه گروهی است که فرد خود را عضوی از آن می‌داند. در این حالت، افراد احساس می‌کنند گروه آنان در مقایسه با گروهی دیگر به‌طور ناعادلانه در موقعیتی فروتر قرار گرفته است. بر اساس این تمایز، رانسیمن چهار وضعیت را از یکدیگر متمایز کرد: «راضیان[4]»، که نه در سطح فردی و نه گروهی احساس محرومیت دارند؛ «تلاشگران[5]»، که تنها در سطح فردی احساس محرومیت می‌کنند؛ «برادرگرایان[6]»، که وضعیت شخصی خود را مطلوب اما وضعیت گروهشان را نامطلوب می‌بینند؛ و سرانجام «دوگانه‌محرومان[7]» که هم‌زمان در هر دو سطح احساس محرومیت می‌کنند و بیشترین ظرفیت را برای مشارکت در کنش جمعی دارند (Runciman, 1966).

در ادامه این سنت نظری، گر (Gurr, 1970) استدلال کرد که منشأ اصلی شورش‌ها و خشونت‌های سیاسی نه فقر مطلق، بلکه شکاف میان آن چیزی است که مردم خود را سزاوار آن می‌دانند و آنچه در عمل به دست می‌آورند. کروسبی (Crosby, 1976) نیز نشان داد که شکل‌گیری احساس محرومیت نسبی مستلزم چهار شرط است: مشاهده برخورداری دیگران از یک امتیاز، مطلوب دانستن آن امتیاز، احساس استحقاق نسبت به آن، و نسبت دادن محرومیت به عامل یا نهادی بیرونی. از این رو، احساس محرومیت تنها زمانی شکل می‌گیرد که افراد نابرابری را هم مطلوب، هم ناعادلانه و هم قابل انتساب به عاملی مشخص تلقی کنند. در کنار این عوامل، پتیگرو (Pettigrew, 1967) توجه را به نقش گروه‌های مرجع جلب کرد و نشان داد که این گروه‌ها ثابت نیستند، بلکه تحت تأثیر شرایط اجتماعی، فرهنگی و ارتباطی تغییر می‌کنند. افراد همواره خود را با نزدیک‌ترین اطرافیانشان مقایسه نمی‌کنند؛ گسترش ارتباطات و تغییر شرایط تاریخی می‌تواند گروه‌های مرجع جدیدی را وارد میدان مقایسه کند و در نتیجه احساس محرومیت را دگرگون سازد.

فراتحلیل جامع اسمیت و همکاران (Smith et al., 2012) این مسیر نظری را تأیید می‌کند و نشان می‌دهد که محرومیت نسبی گروهی قوی‌ترین رابطه را با خشم جمعی، حمایت از اعتراض و آمادگی برای کنش سیاسی دارد و در عین حال با کاهش اعتماد به نهادها، افت سلامت روان، افزایش پریشانی روان‌شناختی و گسترش باورهای توطئه‌محور نیز همراه است. یافته‌های طولی لیلی و همکاران (Lilly et al., 2025) نیز نشان می‌دهد که محرومیت گروهی می‌تواند مستقل از محرومیت فردی افزایش یابد و حتی در شرایطی که احساس محرومیت فردی کاهش پیدا می‌کند، همچنان به رشد خود ادامه دهد. این پژوهش همچنین نشان داد افرادی که سطوح بالاتری از محرومیت گروهی را تجربه می‌کنند، اعتماد کمتری به حکومت و سیاستمداران دارند و حمایت بیشتری از کنش جمعی و باورهای توطئه‌محور نشان می‌دهند.

محرومیت نسبی گروهی به دلیل پیوند مستقیم با هویت جمعی، مهم‌ترین بستر شکل‌گیری نارضایتی و کنش سیاسی به شمار می‌رود و شدت آن به گروه‌های مرجع، ادراک استحقاق و نحوه اسناد محرومیت وابسته است. از این منظر، هر تحول تاریخی که دامنه مقایسه‌های اجتماعی را گسترش دهد یا گروه‌های مرجع را دگرگون سازد، می‌تواند الگوهای شکل‌گیری احساس محرومیت نسبی را نیز تغییر دهد. با تکیه بر همین گزاره، می‌توان گفت که اینترنت با جهانی‌کردن گروه‌های مرجع، زمینه پیدایش شکل تازه‌ای از محرومیت نسبی گروهی را فراهم می‌کند که در ادامه از آن با عنوان «ملی‌شدن احساس محرومیت نسبی» یاد خواهد شد.

اینترنت به مثابه  زیرساخت اجتماعی

اینترنت دیگر آن چیزی نیست که یک دهه پیش بود؛ یعنی ابزاری اختیاری برای سرگرمی یا ارتباط. آرچر و وایلدمن (Archer & Wildman, 2021) استدلال می‌کنند که دسترسی به اینترنت به یکی از «کالاهای اجتماعی ضروری» زندگی معاصر تبدیل شده است. دلیل این تغییر آن است که اینترنت دیگر در کنار سایر کانال‌های ارتباطی قرار ندارد، بلکه به بستر اصلی اعمال طیف گسترده‌ای از حقوق و فعالیت‌های اجتماعی تبدیل شده است. از این منظر، آزادی بیان، حق جست‌وجو، دریافت و انتشار اطلاعات، مشارکت در گفت‌وگوهای عمومی، آموزش، اشتغال، دسترسی به خدمات عمومی و حتی حفظ روابط اجتماعی، همگی به میزان زیادی به دسترسی پایدار به اینترنت وابسته شده‌اند. در جهانی که بخش بزرگی از تعاملات انسانی به فضای دیجیتال منتقل شده است، محرومیت از اینترنت دیگر به معنای محرومیت از یک فناوری نیست، بلکه به معنای محرومیت از بخشی از زندگی اجتماعی است. آرچر و وایلدمن برای تقویت این استدلال به برداشت آدام اسمیت از مفهوم «ضروریات» نیز استناد می‌کنند. اسمیت در ثروت ملل میان کالاهای لوکس و کالاهای ضروری تمایز می‌گذارد، اما ضرورت را صرفاً به نیازهای زیستی محدود نمی‌کند. از نظر او، کالاهای ضروری آن دسته از کالاهایی هستند که نداشتن آنها موجب محرومیت فرد از مشارکت عادی در زندگی اجتماعی و احساس شرمندگی در برابر دیگران می‌شود (Smith, 1776, as cited in Archer & Wildman, 2021). بعدها پیتر تاونزند (Townsend, 1962) این ایده را بسط داد و نشان داد که فقر را باید در نسبت با استانداردهای هر جامعه تعریف کرد؛ یعنی نداشتن منابعی که برای داشتن یک زندگی عادی در آن جامعه ضروری تلقی می‌شوند. در پرتو این سنت نظری، آرچر و وایلدمن نتیجه می‌گیرند که اینترنت در جوامع معاصر همان جایگاهی را یافته است که در دوره‌های پیشین برخی دیگر از کالاهای ضروری داشتند. بنابراین، فردی که از اینترنت محروم است، صرفاً به یک ابزار دسترسی ندارد؛ بلکه امکان مشارکت کامل در جامعه را از دست می‌دهد.

استدلال آرچر و وایلدمن در نهایت به مفهوم «محرومیت اجتماعی» می‌رسد؛ مفهومی که کیمبرلی براونلی (Brownlee, 2013) آن را به‌مثابه نقض یکی از حقوق بنیادین انسان صورت‌بندی کرده است. براونلی استدلال می‌کند که انسان‌ها برای برخورداری از حداقل کیفیت زندگی، به تعامل اجتماعی نیاز دارند و محروم کردن آنان از این تعامل، آثار عمیقی بر سلامت جسمی، سلامت روان و احساس کرامت انسانی بر جای می‌گذارد. در شرایطی که بخش روزافزونی از این تعاملات در فضای آنلاین انجام می‌شود، محرومیت از اینترنت نیز به‌تدریج به شکلی از محرومیت اجتماعی تبدیل می‌شود. این برداشت، پیوند مستقیمی با نظریه احساس محرومیت نسبی برقرار می‌کند. اگر مطابق نظریه کروسبی[8] (1976)، یکی از شروط اصلی شکل‌گیری احساس محرومیت آن است که فرد، عامل محرومیت خود را بشناسد و آن را به شخص یا نهادی مشخص نسبت دهد، در مورد محدودیت یا قطع اینترنت نیز این شرط به‌سادگی برقرار می‌شود. در چنین وضعیتی، افراد نه‌تنها خود را از دسترسی به یک امکان اجتماعی محروم می‌بینند، بلکه این محرومیت را نتیجه تصمیم عامدانه یک عامل بیرونی تلقی می‌کنند. در نتیجه، یکی از مهم‌ترین شرایط روان‌شناختی شکل‌گیری احساس محرومیت نسبی نیز فراهم می‌شود.

اینترنت و گسترش احساس محرومیت نسبی

احساس محرومیت نسبی جمعی، ادراک ذهنیِ نابرابری در سطح بین‌گروهی است که هم مؤلفهٔ شناختی (باور به عقب‌ماندگی درون‌گروه) و هم مؤلفهٔ عاطفی (خشم و ناکامی ناشی از بی‌عدالتی ادراک‌شده) دارد و زمانی شکل می‌گیرد که فرد «درون‌گروه» خود را در قیاس با یک «برون‌گروه» مرجع، به‌ناحق در وضعیت نامساعد ادراک کند (Abrams et al., 2019). قطع سراسری و طولانی‌مدت اینترنت دقیقاً چنین ساختار مقایسه‌ای را فعال می‌کند؛ زیرا شهروندان کشورِ محروم به‌سرعت درمی‌یابند که شهروندان دیگر کشورها (برون‌گروه مرجع جهانی) از دسترسی آزاد به اطلاعات، آموزش، تجارت الکترونیک، خدمات مالی و شبکه‌های اجتماعی برخوردارند. این ادراک، مؤلفهٔ شناختی محرومیت نسبی جمعی یعنی «باور به اینکه درون‌گروه در وضعیت فرودست قرار دارد» را می‌سازد.

آنچه محرومیت نسبی را به کنش تبدیل می‌کند، مؤلفهٔ عاطفی آن است؛ یعنی ادراک اینکه محرومیت درون‌گروه ناعادلانه است و این ادراک با هیجاناتی چون خشم و سرخوردگی همراه می‌شود که انرژی لازم برای درگیرشدن در کنش جمعی علیه بی‌عدالتی ادراک‌شده را فراهم می‌کند. در قطع اینترنت، چون علت محرومیت نه بلایای طبیعی بلکه تصمیم عامدانهٔ یک «برون‌گروه قدرتمند» (حاکمیت یا نهاد تصمیم‌گیر) است، اسناد علّیِ بی‌عدالتی بسیار پررنگ‌تر می‌شود و همان چیزی رخ می‌دهد که آبرامز و همکاران (2019) آن را «پاسخ مقابله‌ای» می‌نامند: تبعیض ادراک‌شده از سوی برون‌گروه، به خشم و سرخوردگی می‌انجامد و این هیجانات به‌مثابهٔ سوخت کنش جمعی عمل می‌کنند.

نظریهٔ محرومیت نسبی جمعی پیش‌بینی می‌کند که هرگاه شکاف میان «داراها» و «ندارها» برجسته شود، احساس نابرابری تشدید می‌گردد و این احساس بهترین پیش‌بینی‌کنندهٔ پیامدهای گروه‌محور از جمله سوگیری بین‌گروهی و حمایت از کنش جمعی است (Lilly et al, 2023). قطع اینترنت این شکاف را در چند سطح هم‌زمان برجسته می‌کند:

– شکاف بین‌المللی: میان شهروندان کشور محروم و شهروندان جهان.

– شکاف درون‌کشوری: میان کسانی که به VPN، اینترنت ماهواره‌ای یا فیلترشکن‌های گران‌قیمت دسترسی دارند و اکثریتی که ندارند.

– شکاف حاکمیت–ملت: میان مقامات و نخبگانی که دسترسی استثنایی دارند و شهروندان عادی.

مطابق یافته‌های Lilly و همکاران (2023)، وقتی یک شوک بیرونی (در مطالعهٔ آنها همه‌گیری کووید-۱۹) نابرابری‌های موجود را تشدید می‌کند، گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده افزایش شدیدتری در محرومیت نسبی جمعی تجربه می‌کنند و این افزایش به‌طور غیرمستقیم حمایت آنان از کنش جمعی و بازتوزیع منابع را بالا می‌برد. قطع اینترنت را می‌توان همان شوک بیرونی تلقی کرد که نابرابری‌های ساختاری پیشین را عریان می‌سازد.

در نوع‌شناسی چهارگانه رانسیمن از محرومیت نسبی دوگانه‌محرومان (کسانی که هم‌زمان در سطح فردی و گروهی احساس محرومیت می‌کنند(، بیش از همه به کنش جمعی گرایش می‌یابند. قطع طولانی‌مدت اینترنت دقیقاً چنین شرایطی می‌آفریند: فرد هم در سطح شخصی محروم است (از دست دادن درآمد کسب‌وکار آنلاین، تحصیل، ارتباط با خانواده) و هم در سطح جمعی احساس عقب‌ماندگی از سایر ملت‌ها را تجربه می‌کند. این هم‌پوشانی، جمعیت را به‌سمت مقولهٔ  محرومیت دوگانه می‌راند و آمادگی بسیجی جامعه را بالا می‌برد. پژوهشگران نشان می‌دهند که محرومیت نسبی گروهی از راه میانجی‌گری احساسات خصمانه، به کنش جمعی پرخاشگرانهٔ آنلاین علیه عاملان ادراک‌شدهٔ محرومیت منجر می‌شود (Su et al., 2022; Moscatelli et al, 2025; Zhai et al, 2020; Xiong et al, 2026).

با بازگشت اینترنت پس از قطعی طولانی، هیجانات سرکوب‌شده در بستر شبکه‌های اجتماعی سرریز می‌کند و کنش‌های جمعی آنلاین  در قالب پرخاشگرانه‌تری بروز می‌یابد. به بیان دیگر، قطع اینترنت خشم را از میان نمی‌برد؛ آن را انباشته می‌کند و به‌محض گشایش کانال، همان خشم به شکل تشدیدشده‌ای بازتاب می‌یابد. قطع اینترنت همچنین می‌تواند هویت مشترک شهروندی «ما محرومان اطلاعات» را برجسته سازد؛ هویتی که پیش‌تر پراکنده و ناهم‌گن بود و اکنون گرد یک ستم مشترک هم‌بسته می‌شود. این فرآیند، بستری مساعد برای شکل‌گیری قصد کنش سیاسی جمعی فراهم می‌آورد.

در مجموع از منظر نظریهٔ محرومیت نسبی جمعی، قطع طولانی‌مدت اینترنت صرفاً یک محدودیت فنی نیست؛ بلکه یک رخداد بسیج‌ساز روان‌شناختی–اجتماعی است که هم‌زمان چهار سازوکار را فعال می‌کند: (۱) برجسته‌سازی مقایسهٔ نامساعد با برون‌گروه‌های جهانی، (۲) اسناد ناعادلانه‌بودن محرومیت به یک عامل درون‌کشوری قدرتمند، (۳) تشدید هیجانی خشم و خصومت، و (۴) تقویت هویت جمعی حول ستم مشترک. برآیند این چهار سازوکار، آن‌گونه که ادبیات پیش‌بینی می‌کند، افزایش معنادار احساس نابرابری، بدبینی نگرشی نسبت به حاکمیت، و آمادگی گسترده‌تر برای کنش جمعی — از اعتراض خیابانی تا خشم دیجیتال پس از بازگشایی شبکه — خواهد بود (Abrams et al., 2019; Lilly et al., 2023, 2025; Su et al., 2022). محرومیت نسبی کروهی فقط با اعتراض مدنی پیوند ندارد، بلکه با تهدید قومی، پیش‌داوری و حتی افراط‌گرایی نیز مرتبط است. در ۲۰ کشور اروپایی، احساس محرومیت نسبی گروهی با تهدید قومی ارتباط قابل‌توجهی داشت و رابطه شاخص‌های اقتصادی زمینه‌ای با تهدید قومی را به‌طور کامل میانجی‌گری کرد  (Meuleman et al., 2019). مرورهای اخیر نیز این احساس را یک سازوکار مهم برای توضیح افراط‌گرایی خشونت‌آمیز در گروه‌های کم‌قدرت، گروه‌های ممتازِ مدافع وضع موجود، و حتی کنش خشونت‌آمیز به سود برون‌گروه‌ها دانسته‌اند  (Kunst & Obaidi, 2020).

اینترنت و ملی‌شدن احساس محرومیت نسبی در ایران

پژوهش‌های متعددی از گستردگی سطح احساس محرومیت نسبی در ایران – چه در سطح فردی و چه جمعی – حکایت دارند (Anbari & Piri, 2023; Mirfardi, 2025; Ashtari & Mazyaki, 2021). به عبارت دیگر در میان ایرانیان حس فاصله میان استحقاق فردی و امکان‌های واقعی برای تحقق این استعدادها عمومیت دارد. اما علاوه بر این قسم محرومیت نسبی، در دهه‌های خیر با افزایش ارتباطات بین‌المللی و بین فرهنگی از طریق اینترنت و شبکه‌های اجتماعی به نظر می‌رسد گونه‌های دیگری از حس محرومیت نسبی نیز در جامعه ایران رواج یافته است. حس «ایرانی بودن» به مثابه عضویت در اجتماعی ملی که در مقایسه با سایر ملت‌ها (یا ملت‌های مرجع) «محروم» است، با دسترس‌پذیری هر چه بیشتر تصویر داشته‌های دیگر ملت‌ها در اینترنت گستردگی بیشتری یافته است.

اینترنت در ایران خود عامل و میانجی این حس محرومیت نسبی ملی است: در مقام میانجی اینترنت بستری فراهم کرده است که در آن امکان مشاهده‌ مداوم دیگر ملت‌ها (به ویژه ملت‌هایی که ایرانیان آن‌ها را مرجع می‌پندارند) به امری ساده و روزمره تبدیل شده و به این ترتیب امکان مقایسه کردن در مقیاس ملی در دسترس همگان قرار گرفته است. از سوی دیگر، دسترسی به اینترنت آزاد و پرسرعت خود به عنوان یکی از ضرورت‌های حیاتی ملی به یکی از محورهای مقایسه میان ملت ایران و سایر ملت‌ها تبدیل شده است. انسداد و خاموشی‌های مکرر و گاه طولانی‌مدت اینترنت در سال‌های اخیر یکی از عوامل اصلی احساس محرومیت ملی در میان ایرانیان است؛ چرا که آنان خود را محروم از کالای اساسی‌ای احساس می‌کنند که سایر ملل آسان و بی‌دردسر به آن دسترسی دارند.

در جوامع پیشادیجیتال، گروه‌های مرجع عمدتاً محلی بودند؛ افراد خود را با همسایگان، همکاران، هم‌طبقه‌ها یا گروه‌های اجتماعی درون جامعه مقایسه می‌کردند. اما اینترنت دامنه مقایسه را از مقیاس محلی و ملی به مقیاس جهانی گسترش داده است. شهروند ایرانی امروز به طور روزمره سبک زندگی، فرصت‌های آموزشی، امکانات شغلی، خدمات عمومی و آزادی‌های دیجیتال شهروندان کشورهای دیگر را مشاهده می‌کند. در نتیجه، مرجع مقایسه دیگر صرفاً افراد یا گروه‌های داخلی نیستند، بلکه ملت‌های دیگر به گروه مرجع تبدیل می‌شوند. از این رو، هنگامی که دسترسی به اینترنت محدود یا قطع می‌شود، مقایسه از سطح «من در برابر دیگران» به سطح «ما ایرانیان در برابر دیگران» منتقل می‌شود. به این ترتیب، احساس محرومیت نیز از یک تجربه فردی یا طبقاتی به یک تجربه ملی تبدیل می‌شود.

در بسیاری از اشکال کلاسیک محرومیت نسبی، افراد علت محرومیت خود را در موقعیت طبقاتی، شغلی، جنسیتی یا قومی جست‌وجو می‌کنند. اما در شرایطی که دسترسی به اینترنت و بسیاری از فرصت‌های مرتبط با آن بر اساس مرزهای ملی محدود می‌شود، ملیت خود به عامل تعیین‌کننده نابرابری تبدیل می‌گردد. فرد به این نتیجه می‌رسد که اگر در کشوری دیگر زندگی می‌کرد، به طیفی از فرصت‌ها و امکانات دسترسی داشت که اکنون از آن محروم است. در این وضعیت، محرومیت نه به عنوان نتیجه ویژگی‌های فردی، بلکه به عنوان پیامد عضویت در یک جامعه ملی خاص ادراک می‌شود. به بیان دیگر، «ایرانی بودن» از یک هویت فرهنگی و سیاسی صرف، به یکی از مبانی تجربه محرومیت تبدیل می‌شود و همین امر احساس محرومیت را در سطح ملی بازتولید می‌کند.

بخش بزرگی از ادبیات کلاسیک محرومیت نسبی بر مقایسه میان گروه‌های درون یک جامعه متمرکز بوده است؛ فقرا در برابر ثروتمندان، کارگران در برابر مدیران یا اقلیت‌ها در برابر اکثریت. اما اینترنت ساختار مقایسه را دگرگون کرده است. اکنون بسیاری از مهم‌ترین مقایسه‌های روزمره نه میان گروه‌های داخلی، بلکه میان جوامع مختلف صورت می‌گیرد. شهروندان کشورهای مختلف در یک فضای ارتباطی مشترک حضور دارند و می‌توانند به طور مستقیم شرایط زندگی یکدیگر را مشاهده کنند. در چنین شرایطی، قطع یا محدودیت اینترنت باعث می‌شود که شکاف میان ایران و سایر جوامع بیش از پیش برجسته شود. در نتیجه، مسئله اصلی دیگر صرفاً نابرابری درون جامعه نیست، بلکه احساس عقب‌ماندگی یک جامعه در مقایسه با جوامع دیگر است. این جابه‌جایی مقیاس مقایسه، زمینه‌ساز شکل‌گیری نوعی محرومیت نسبی در سطح ملی می‌شود.

کروسبی نشان داده بود که احساس محرومیت زمانی تشدید می‌شود که افراد بتوانند عامل محرومیت خود را شناسایی کنند و آن را به یک عامل بیرونی نسبت دهند. در مورد محدودیت اینترنت، شهروندان معمولاً این محرومیت را نه حاصل شرایط طبیعی یا محدودیت‌های فنی، بلکه نتیجه تصمیمات سیاسی و حکمرانی می‌دانند. از این رو، اسناد محرومیت نیز ماهیتی ملی پیدا می‌کند. افراد احساس نمی‌کنند که صرفاً شخصاً متضرر شده‌اند، بلکه تصور می‌کنند کل جامعه از سوی ساختارهای تصمیم‌گیری داخلی از دسترسی به امکاناتی محروم شده است که در بسیاری از کشورهای دیگر امری عادی تلقی می‌شود. در نتیجه، احساس بی‌عدالتی نیز از سطح فردی فراتر می‌رود و به نوعی نارضایتی ملی نسبت به سازوکارهای حکمرانی تبدیل می‌شود.

بسیاری از اشکال محرومیت اجتماعی تنها بخش‌هایی از جامعه را درگیر می‌کنند. فقر، بیکاری یا تبعیض معمولاً به گروه‌های خاصی محدود می‌شوند و بنابراین ظرفیت محدودی برای ایجاد احساس محرومیت مشترک در سطح کل جامعه دارند. اما اختلال یا قطع اینترنت ویژگی متفاوتی دارد؛ زیرا پیامدهای آن تقریباً همه گروه‌های اجتماعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. دانشجو، پژوهشگر، روزنامه‌نگار، پزشک، برنامه‌نویس، فروشنده، کارگر و کارمند هر یک به شیوه‌ای متفاوت اما همزمان آثار این محرومیت را تجربه می‌کنند. همین اشتراک تجربه موجب می‌شود که افراد با موقعیت‌های اجتماعی بسیار متفاوت، خود را در یک وضعیت مشترک ببینند. در چنین شرایطی، نوعی هویت جمعی مبتنی بر تجربه مشترک محرومیت شکل می‌گیرد؛ هویتی که می‌توان آن را «جامعه محرومان دیجیتال» نامید. این هویت مشترک، احساس محرومیت را از سطح گروه‌های پراکنده اجتماعی فراتر برده و آن را به یک تجربه ملی بدل می‌سازد.

اینترنت ابتدا گروه مرجع را جهانی می‌کند؛ جهانی‌شدن گروه مرجع موجب می‌شود ملیت به مبنای مقایسه تبدیل شود؛ در نتیجه کانون نابرابری از شکاف‌های داخلی به شکاف‌های بین‌ملی منتقل می‌شود؛ سپس مسئولیت این محرومیت به ساختارهای ملی نسبت داده می‌شود؛ و سرانجام به دلیل فراگیری تجربه قطع اینترنت، یک احساس محرومیت مشترک در مقیاس ملی شکل می‌گیرد. حاصل این فرآیند چیزی است که می‌توان آن را «ملی‌شدن احساس محرومیت نسبی» نامید.

مفهوم «ملی‌شدن احساس محرومیت نسبی» تلاشی برای توصیف تغییری در واحد تحلیل نظریه محرومیت نسبی است. ادبیات کلاسیک این حوزه عمدتاً بر مقایسه میان افراد یا گروه‌های اجتماعی درون یک جامعه متمرکز بوده است، اما در عصر ارتباطات دیجیتال، خود ملت نیز می‌تواند به واحد اصلی مقایسه و تجربه محرومیت تبدیل شود. هنگامی که شهروندان به‌طور روزمره زندگی، فرصت‌ها و حقوق دیجیتال سایر ملت‌ها را مشاهده می‌کنند، اما هم‌زمان خود را از دسترسی به همان امکانات محروم می‌بینند، احساس عقب‌ماندگی از سطح گروه‌های اجتماعی فراتر می‌رود و به ادراک عقب‌ماندگی ملی تبدیل می‌شود.

این برداشت، پیامدهای مهمی برای مطالعه نابرابری، انسجام اجتماعی و حکمرانی دیجیتال دارد. اگر احساس محرومیت نسبی در گذشته عمدتاً از نابرابری‌های درون‌جامعه‌ای تغذیه می‌شد، امروز می‌تواند از شکاف ادراک‌شده میان ملت‌ها نیز نیرو بگیرد. بنابراین، سیاست‌هایی که دسترسی شهروندان به زیرساخت‌های ارتباطی جهانی را محدود می‌کنند، صرفاً میزان دسترسی به یک فناوری را کاهش نمی‌دهند، بلکه ممکن است به تقویت این ادراک بینجامند که محرومیت، نه یک وضعیت فردی یا طبقاتی، بلکه ویژگی مشترک عضویت در یک جامعه سیاسی است. در چنین شرایطی، اینترنت به یکی از عرصه‌های اصلی تولید، بازتولید و تعمیق احساس محرومیت نسبی ملی تبدیل می‌شود.

فهرست منابع

  • Abrams, D., Travaglino, G. A., Grant, P. R., Templeton, A., Bennett, M., & Lalot, F. (2019). Mobilizing IDEAS in the Scottish Referendum: Predicting voting intention and well‐being with the Identity‐Deprivation‐Efficacy‐Action‐Subjective well‐being model. British Journal of Social Psychology, 59(1), 1–24. https://doi.org/10.1111/bjso.12355
  • Anbari, M., & Piri, S. (2023). Poverty and Deprivation Problems in Post-Revolutionary Iran. Middle East Critique, 32, 463–471. https://doi.org/10.1080/19436149.2023.2263827
  • Archer, A., & Wildman, N. (2021). Internet access as an essential social good. The New Common. https://thenewcommon.org/internet-access-as-an-essential-social-good/
  • Ashtari, E., & Mazyaki, A. (2021). Perceived Equitability and Labor Participation. SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.3674417
  • Brownlee, K. (2013). A human right against social deprivation. The Philosophical Quarterly, 63(252), 199–222. https://doi.org/10.1111/phiq.12018
  • Crosby, F. J. (1976). A model of egoistical relative deprivation. Psychological Review, 83(2), 85–113. https://doi.org/10.1037/0033-295X.83.2.85
  • Gurr, T. R. (1970). Why men rebel. Princeton University Press.
  • Kunst, J., & Obaidi, M. (2020). Understanding violent extremism in the 21st century: the (re)emerging role of relative deprivation. Current Opinion in Psychology, 35, 55–59. https://doi.org/10.31234/osf.io/sh3yw
  • Lilly, K. J., Sibley, C. G., & Osborne, D. (2023). Examining the between- and within-person effects of relative deprivation: Results from a 7-year longitudinal panel sample. European Journal of Social Psychology, 53, 435–449. https://doi.org/10.1002/ejsp.2913
  • Lilly, K. J., Sibley, C. G., & Osborne, D. (2025). The haves and the have-nots: Identifying typologies of change in relative deprivation using multi-trajectory latent class growth analysis. British Journal of Social Psychology, 64, e70009. https://doi.org/10.1111/bjso.70009
  • Marx, K. (1978). Wage-labor and capital. International Publishers. (Original work published 1849).
  • Meuleman, B., Abts, K., Schmidt, P., Pettigrew, T., & Davidov, E. (2019). Economic conditions, group relative deprivation and ethnic threat perceptions: a cross-national perspective. Journal of Ethnic and Migration Studies, 46, 593–611. https://doi.org/10.1080/1369183x.2018.1550157
  • Mirfardi, A. (2025). Social cohesion and inequality in a developing society with ethnic diversity: evidence from Iran. International Review of Sociology, 35, 594–614. https://doi.org/10.1080/03906701.2025.2570375
  • Moscatelli, S., Mazzuca, S., Menegatti, M., & Rubini, M. (2025). Women’s Participation in Collective Action for Workplace Gender Equality: The Role of Perceived Relative Deprivation, Resentment, and Moral Conviction. Sex Roles, 91. https://doi.org/10.1007/s11199-025-01573-7
  • Pettigrew, T. F. (1967). Social evaluation theory: Convergences and applications. Nebraska Symposium on Motivation, 15, 241–311.
  • Runciman, W. G. (1966). Relative deprivation and social justice: A study of attitudes to social inequality in twentieth-century England. University of California Press.
  • Smith, H. J., Pettigrew, T. F., Pippin, G. M., & Bialosiewicz, S. (2012). Relative deprivation: A theoretical and meta-analytic review. Personality and Social Psychology Review, 16(3), 203–232. https://doi.org/10.1177/1088868311430825
  • Stouffer, S. A., Suchman, E. A., DeVinney, L. C., Star, S. A., & Williams, R. M., Jr. (1949). The American soldier: Adjustment during army life (Vol. 1). Princeton University Press.
  • Su, S., Zhang, J., & Xia, L.-X. (2022). The relationship between group relative deprivation and aggressive collective action online toward deprivation-related provocateurs within the group: The mediating role of hostile feelings. Current Psychology, 42, 24842–24853. https://doi.org/10.1007/s12144-022-03530-z
  • Townsend, P. (1962). The meaning of poverty. The British Journal of Sociology, 13(3), 210–227. https://doi.org/10.2307/588buddha
  • Xiong, M., Fan, P., Nyambe, H.-K., & Zhou, Z.-K. (2026). How does group-relative deprivation affect the intentions of online collective behavior? Evidence from the chain mediating dynamics of group efficacy and group-based anger. BMC Psychology, 14. https://doi.org/10.1186/s40359-026-04006-6
  • Zhai, X., Luo, Q., & Wang, L. (2020). Why tourists engage in online collective actions in times of crisis: Exploring the role of group relative deprivation. Journal of Destination Marketing and Management, 16, 100414. https://doi.org/10.1016/j.jdmm.2020.100414

[1] Runciman

[2] Individual-based Relative Deprivation: IRD

[3] Group-based Relative Deprivation: GRD

[4] Orthodox

[5] Strivers

[6] Fraternalists

[7] Doubly deprived

[8] Crosby

[9] Runciman

بفرستید به دیگران: تلگرام واتساپ ایکس پست الکترونیک

دیدگاه‌تان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *